Tăng động giảm chú ý là gì? Biểu hiện của ADHD và cách điều trị

Trong những năm gần đây, rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) ngày càng được nhắc đến nhiều hơn. Việc hiểu đúng về ADHD sẽ giúp bố mẹ, thầy cô và người chăm sóc đồng hành đúng cách và hỗ trợ trẻ phát triển tốt hơn.

>>> Xem thêm: Hội chứng ADHD là gì? Dấu hiệu và cách chữa

Tăng động giảm chú ý là gì?

Tăng động giảm chú ý hay rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) là một rối loạn phát triển thần kinh phổ biến, đặc trưng bởi 3 nhóm biểu hiện chính gồm: thiếu tập trung, hiếu động thái quá và hành vi bốc đồng. 

Mặc dù thường được phát hiện ở trẻ em, nhưng các triệu chứng rối loạn tăng động giảm chú ý có thể tiếp tục kéo dài đến tuổi thiếu niên và tuổi trưởng thành. Nếu không được nhận biết sớm và hỗ trợ đúng cách, bệnh tăng động giảm chú ý có thể ảnh hưởng lâu dài đến học tập, các mối quan hệ xã hội và chất lượng cuộc sống.

Về mặt phân loại, hội chứng tăng động giảm sự chú ý được chia thành 3 dạng chính, dựa trên nhóm triệu chứng nổi bật:

• Dạng hiếu động, bốc đồng: Người thuộc nhóm này thường hiếu động thái quá, khó ngồi yên và dễ hành động theo cảm xúc. Họ phản ứng nhanh, thiếu suy nghĩ kỹ trước khi làm hoặc nói.
• Dạng không chú ý (giảm chú ý): Triệu chứng nổi bật là khó tập trung, dễ sao nhãng và hay quên. Người mắc dạng này thường gặp khó khăn trong việc hoàn thành nhiệm vụ dù không quá hiếu động.
• Dạng kết hợp: Đây là dạng phổ biến nhất, bao gồm cả hiếu động, bốc đồng và giảm chú ý. Các biểu hiện này khiến người mắc gặp nhiều trở ngại trong học tập, công việc và sinh hoạt hằng ngày.

>>> Xem thêm: Rối loạn phổ tự kỷ là gì? Dấu hiệu và cách điều trị

Biểu hiện tăng động giảm chú ý

Các biểu hiện của tăng động giảm chú ý (ADHD) thường xuất hiện trước 12 tuổi, thậm chí ở một số trẻ có thể nhận thấy từ khi 3 tuổi. Các triệu chứng có thể ở mức nhẹ, trung bình hoặc nặng, kéo dài trên 6 tháng và ảnh hưởng rõ rệt đến học tập, giao tiếp cũng như sinh hoạt hằng ngày. 

Theo các tiêu chuẩn chẩn đoán (DSM-5), ADHD được nhận diện thông qua 3 nhóm hành vi chính: giảm chú ý, tăng động và bốc đồng. Mỗi dạng rối loạn sẽ có những biểu hiện đặc trưng khác nhau.

1. Biểu hiện giảm chú ý (kém tập trung)

Theo Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần DSM-5 của Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ, người mắc rối loạn tăng động giảm chú ý dạng thiếu chú ý cần có ít nhất 6 trong 9 biểu hiện sau, xảy ra thường xuyên:

• Không chú ý đến chi tiết, dễ mắc lỗi cẩu thả trong học tập hoặc công việc
• Khó duy trì sự tập trung khi tham gia các hoạt động hoặc làm bài tập
• Có vẻ như không lắng nghe khi người khác đang nói chuyện
• Không làm theo hướng dẫn, khó hoàn thành bài tập, việc nhà hoặc nhiệm vụ được giao
• Gặp khó khăn trong việc tổ chức công việc, quản lý thời gian kém, làm việc lộn xộn
• Né tránh hoặc không thích các nhiệm vụ đòi hỏi phải tập trung trí óc liên tục
• Thường xuyên làm mất đồ dùng cần thiết như sách vở, đồ chơi, giấy tờ, chìa khóa
• Dễ bị phân tâm bởi các tác nhân bên ngoài
• Hay quên các công việc hằng ngày

>>> Xem thêm: Dấu hiệu trẻ chậm phát triển trí tuệ và cách điều trị

2. Biểu hiện tăng động (hiếu động quá mức)

Người mắc rối loạn tăng động giảm chú ý dạng tăng động thường có biểu hiện hoạt động quá mức, khó kiểm soát cơ thể và hành vi. Để chẩn đoán, cần có ít nhất 6 triệu chứng sau xuất hiện thường xuyên:

• Tay chân ngọ nguậy liên tục, bồn chồn, không thể ngồi yên
• Rời khỏi chỗ ngồi trong lớp học hoặc những nơi cần giữ yên lặng
• Chạy nhảy, leo trèo quá mức trong các tình huống không phù hợp
• Không thể chơi hoặc tham gia hoạt động giải trí một cách yên tĩnh
• Luôn trong trạng thái hoạt động không ngừng, như được “gắn động cơ”
• Nói quá nhiều, khó kiểm soát lời nói.

>>> Xem thêm: Dấu hiệu trẻ phát triển không bình thường mẹ cần lưu ý

3. Biểu hiện xung động (bốc đồng)

Bốc đồng là một trong những đặc điểm nổi bật của tăng động giảm chú ý, thể hiện qua việc khó kiểm soát hành vi và phản ứng cảm xúc:

• Buột miệng trả lời khi câu hỏi chưa kết thúc
• Khó chờ đến lượt, thiếu kiên nhẫn khi xếp hàng hoặc chơi theo nhóm
• Thường xuyên ngắt lời, chen ngang cuộc trò chuyện hoặc trò chơi của người khác
• Hành động hấp tấp, không suy nghĩ đến hậu quả

4. ADHD dạng kết hợp

Rối loạn tăng động giảm chú ý dạng kết hợp là dạng phổ biến nhất. Theo DSM-5, người mắc dạng này phải có ít nhất 12 hành vi, bao gồm:

• Tối thiểu 6 biểu hiện giảm chú ý
• Và 6 biểu hiện tăng động, bốc đồng

Tăng động giảm chú ý có hết không?

Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) hiện nay chưa thể chữa khỏi hoàn toàn, vì đây là một rối loạn phát triển thần kinh có liên quan đến cấu trúc và hoạt động của não bộ. Tuy nhiên, tăng động giảm chú ý có thể được kiểm soát hiệu quả nếu được phát hiện sớm và can thiệp đúng cách.

Ở nhiều trẻ em, các triệu chứng tăng động, bốc đồng và giảm chú ý có thể giảm dần theo thời gian, đặc biệt là khi bước vào tuổi thiếu niên hoặc trưởng thành. Dù vậy, một số trường hợp ADHD vẫn có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành, nhưng mức độ thường nhẹ hơn và người bệnh học được cách thích nghi tốt hơn với cuộc sống, học tập và công việc.

Trẻ bị tăng động giảm chú ý phải làm sao?

Phương pháp điều trị tăng động giảm chú ý ở trẻ em không chỉ dựa vào thuốc, mà là sự kết hợp toàn diện giữa:

• Liệu pháp tâm lý và hành vi (biện pháp cốt lõi)
• Giáo dục và hỗ trợ học tập phù hợp
• Đào tạo kỹ năng và tư vấn gia đình
• Thuốc (chỉ dùng khi có chỉ định của bác sĩ)

Những trẻ được phát hiện và điều trị sớm thường có tiên lượng tốt hơn, giảm nguy cơ ảnh hưởng lâu dài đến học tập, cảm xúc và hành vi khi trưởng thành.

1. Can thiệp bằng liệu pháp tâm lý

Điều trị tâm lý là biện pháp trung tâm trong can thiệp rối loạn tăng động giảm chú ý ở trẻ. Các liệu pháp thường được áp dụng bao gồm:

• Giáo dục tâm lý: Giải thích cho trẻ (ở mức độ phù hợp với lứa tuổi) hiểu mình đang gặp khó khăn gì, vì sao cần điều trị và việc can thiệp sẽ giúp trẻ tốt hơn ra sao. Điều này giúp trẻ hợp tác tốt hơn và giảm tâm lý lo lắng, chống đối.
• Liệu pháp hành vi nhận thức: Trẻ được hướng dẫn hiểu việc cần làm, nhận biết hành vi đúng – sai, chia nhỏ nhiệm vụ thành từng bước cụ thể. Khi trẻ có tiến bộ, cần khen thưởng kịp thời để củng cố hành vi tích cực.
• Trị liệu hành vi: Tập trung xây dựng thói quen tốt, kiểm soát hành vi bốc đồng, giảm hiếu động quá mức thông qua các nguyên tắc rõ ràng, nhất quán.
• Huấn luyện kỹ năng xã hội: Giúp trẻ học cách chờ đợi đến lượt, giao tiếp phù hợp, hợp tác với bạn bè và thích nghi tốt hơn trong môi trường học tập.
• Tư vấn và hỗ trợ gia đình: Cha mẹ cần được hướng dẫn cách quan tâm, nhắc nhở và nuôi dạy trẻ theo cùng một nguyên tắc thống nhất, tránh la mắng, so sánh hoặc thay đổi cách dạy quá thất thường.

>>> Xem thêm: Các phương pháp giáo dục sớm cho trẻ

2. Phối hợp chặt chẽ với nhà trường

Đối với trẻ tăng động giảm chú ý, vai trò của giáo viên rất quan trọng. Nhà trường cần phối hợp với gia đình để:

• Điều chỉnh cách giảng dạy phù hợp với khả năng tập trung của trẻ
• Chia nhỏ bài tập, tăng thời gian nghỉ ngắn
• Ghi nhận và khích lệ những tiến bộ dù nhỏ

Sự kết hợp giữa giáo dục phù hợp và liệu pháp tâm lý sẽ giúp trẻ cải thiện nhanh hơn và hòa nhập tốt hơn với môi trường học đường.

3. Điều chỉnh lối sống và các biện pháp hỗ trợ

Bên cạnh điều trị chuyên môn, một số biện pháp hỗ trợ có thể giúp giảm triệu chứng rối loạn tăng động giảm chú ý:

• Tập thể dục thường xuyên: Hoạt động thể chất giúp trẻ tiêu hao năng lượng dư thừa, cải thiện khả năng tập trung và kiểm soát hành vi.
• Yoga, thiền, bài tập thư giãn: Giúp trẻ học cách bình tĩnh, tăng khả năng tự kiểm soát và tính kỷ luật.
• Bài tập vận động trị liệu: Hỗ trợ trẻ lập kế hoạch vận động, làm chủ trương lực cơ và tăng sự chú ý.
• Trò chơi trị liệu phù hợp: Các trò chơi mang tính tổ chức, rèn luyện sự kiên trì và kỹ năng tương tác xã hội. Tránh các trò chơi kích thích mạnh, vượt ngoài tầm kiểm soát của trẻ.
• Chế độ dinh dưỡng hợp lý: Có thể cân nhắc loại bỏ một số thực phẩm dễ gây kích thích (đường, chất gây dị ứng phổ biến như sữa, trứng, lúa mì) và bổ sung vitamin, vi chất, axit béo thiết yếu theo tư vấn chuyên gia.

4. Điều trị bằng thuốc

Thuốc không phải là lựa chọn đầu tiên, nhưng có thể được chỉ định trong một số trường hợp tăng động giảm chú ý mức độ trung bình đến nặng. Việc dùng thuốc bắt buộc phải theo chỉ định của bác sĩ và luôn kết hợp với liệu pháp tâm lý.

Các nhóm thuốc thường dùng trong rối loạn tăng động giảm chú ý gồm:

• Thuốc kích thích hệ thần kinh trung ương: Giúp cải thiện sự tập trung, giảm hiếu động và bốc đồng bằng cách điều chỉnh các chất dẫn truyền thần kinh như Dopamine.
• Thuốc không kích thích: Như Strattera hoặc một số thuốc chống trầm cảm (ví dụ Nortriptyline), dùng khi trẻ không đáp ứng với thuốc kích thích. Tác dụng thường kéo dài trong khoảng 24 giờ.

Tăng động giảm chú ý (ADHD) là một rối loạn phát triển thần kinh có thể ảnh hưởng lâu dài đến học tập, hành vi và khả năng hòa nhập của trẻ nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời. Tuy không thể chữa khỏi hoàn toàn, nhưng với sự đồng hành đúng cách từ gia đình, nhà trường và chuyên gia, trẻ hoàn toàn có thể kiểm soát tốt triệu chứng, phát triển tích cực và sống gần như bình thường. 

Bên cạnh việc điều trị và giáo dục phù hợp, chăm sóc sức khỏe toàn diện cũng là nền tảng quan trọng giúp trẻ tăng động giảm chú ý phát triển tốt hơn mỗi ngày. Tại Hagu Life, bố mẹ có thể dễ dàng lựa chọn các sản phẩm chăm sóc mẹ và bé an toàn, chất lượng, hỗ trợ xây dựng lối sống khoa học và môi trường nuôi dạy tích cực cho trẻ.